WMO-SU KAYNAKLARI VE HİDROLOJİ PROGRAMI

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), Dünya Bankası (WB)'ın desteği ile 1993 yılında "Dünya Hidrolojik Çevrim Gözlem Sistemi (WHYCOS)" projesini gelittirmittir. Bu sistem, "Data Collecting Platform (DCP)" adı verilen baz istasyonlardan oluşan küresel bir gözlem ağına sahiptir. DCP'lerde gözlenen hidrometrik, çevresel ve bazı iklimsel parametreler, uydu ve Internet teknolojisi ile anlık veri olarak iletilmektedir. Böylece, yüksek standartlarda gözlenen ve sürekli olarak yenilenen; ulusal, bölgesel ve uluslararası ölçekte değişimi yapılan ve kısmen şeffaflaştırılımış bir veri tabanının oluşturulması amaçlanmaktadır.

WHYCOS’un Başlangıcı

Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı (Rio de Janeiro, Brezilya, 1992), hidrolojik çevrim elemanlarının nitelik ve nicelik olarak iyi bilinmesinin su kaynaklarının etkili ve sürdürülebilir yönetilmesi için gerekli olduğu gerçeğini vurgulamıştır.

Hidrolojik çevrim konsunda yukarıda bahsedildiği şekliyle yeterli bilgiye sahip olabilmemiz, ulusal hidrolojik kurumlar tarafından işletilen güvenilir, uyumlu ve kolayca ulaşılabilen hidrolojik bilgi sistemlerinin varlığına bağlı olduğu bilinen bir gerçektir. Sözkonusu hidrolojik bilgi sistemleri, arazide verilerin toplanması ve bu verilerin veritabanı sistemlerine iletilmesi, ham verilerin işlenerek yeni bilgiler üretilmesi ve bu bilgilerin kullanıcılara yayılması gibi konuları kapsamaktadır. Bu gerçekten hareketle, Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Komisyonu’nu tarafından tatlısu kaynaklarının değerlendirilmesi konusunda 1977 yılında hazırlamış olduğu raporda, şu anki koşullarda güvenilir verilere ulaşma düzeyinin yetersiz olduğu vurgulanmaktadır. Bu nedenle, karar verme mekanizmalarına ve planlamacılara veri sağlamak amacıyla ulusal ve uluslararası ölçekte uyumlu hale getirilmiş hidro-meteorolojik bilgi sistemlerine gereksinimin olduğu kabul edilmiştir.

Yukarıda ifade edilen gerekçelerle, WMO tarafından, Dünya Bankası’nın desteğinde 1993 yılında başlatılan WHYCOS’un belli başlı öncelikli hedefleri şu şekilde sıralanabilir :

WHYCOS, ortak standartlara sahip, ancak bölgesel öncelikleri karşılamak amacıyla ayrı ayrı geliştirilen ve "Hydrological Cycle Observation System (HYCOS)" adı verilen bölgesel elemanlardan oluşmaktadır. Bu alt elemanlardan ilk ikisi, Akdeniz için geliştirilen MED-HYCOS ve Orta Afrika’yı kapsayan SADC-HYCOS’dur.

WMO yayınlarında, hidro-meteorolojik bilgi ve verilerin sosyal ve ekonomik değerinin gerektiği kadar takdir edilememiş olması sonucunda çoğu ülkelerde bu konuda faaliyet gösteren kurumların yeterli düzeyde desteklenmemesi gibi durumların ortaya çıktığı belirtilerek, bu durumun özellikle finans kaynaklarının az ve bütçe sınırlamalarının fazla olduğu gelişmekte olan ülkelerde hidro-meteorolojik kurumların fonksiyonlarını yerine getirmelerini olumsuz olarak etkilediği ifade edilmektedir.

Hidro-meteorolojik verilerin toplanması ve yönetilmesindeki zorluklara, ülkemizde olduğu gibi, farklı amaçlar için kurulup ayrı ayrı işletilen gözlem ağlarının varlığı da eklenince içinden çıkılması çok zor durumlar ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, verilerin toplanması, depolanması, işlenmesi ve kullanıcıya sunulması aşamalarında büyük sıkıntılar yaşanmakatdır.

WMO, WHYCOS ile su kaynaklarına bölgesel ölçekte yaklaşırken, ulusal ölçekte de hidro-meteorolojik hizmetlerin bir bütünlük içinde yürütülmesini önermektedir. Diğer bir ifade ile, su kaynakları ile ilgili bütün uygulamaların tek bir kurumun çatısı altında toplanmasının en etkili bir düzenleme olduğu WMO'ca kabul edilen bir prensiptir. Bu temel prensibin amacı, verilerin toplandığı noktadan kullanıcıya engelsiz olarak akışının temin edilmesidir. Bunu başarmak için yapılan düzenlemelerin şekli ülkeden ülkeye göre değişiklikler göstermektedir.

WHYCOS’ un Türkiye Açısından Önemi

Ülkemizde Enerji Bakanlığı, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı, Orman Bakanlığı ve ilgili devlet bakanlıkları su kaynaklarının değerlendirilmesi ve yönetimi ile ilgili olarak kendi programlarını geliştirmeye çalışmışlardır. Bu nedenle ülkemizde değişik gözlem ağları ve değişik hidro-meteorolojik arşivler bulunmaktadır. Ulusal hidrometeorolojik hizmetler Devlet Su İşleri (DSİ), Elektrik İşleri Etüd İdaresi (EİE), Devlet Meteoroloji İşleri (DMİ) ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) gibi kurumlar tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu kurumlar, benzer özellikte veri üretirken, farklı özelliklerde veri bankalarına sahiptirler. Bu durum, hidro-meteorolojik hizmetler açısından, koordinasyonun veya işbirliği ortamının kurulmasını zorlaştırmaktadır.

Hidro-meteorolojik hizmetlerin bu şeklide dağınık olarak yürütülmesi sonucunda kaynak israfı, gözlemlerde standart uyuşmazlığı, gözlenen verilerin işlenmesi ve derlenmesinde uyumsuzluk ve verilerin tam kapasite ile kullanılmaması gibi sorunlar sözkonusu olmaktadır.

Giriş bölümünde de açıklandığı gibi WHYCOS projesinin amaçları aşağıdaki gibi özetlenebilir :

MED-HYCOS Projesi'ne benzer projeler Kuzey Amerika ve Avrupa ülkelerinde yıllardır uygulanmakta olup, yakın gelecekte aynen meteorolojik verilerde olduğu gibi hidrometrik, meteorolojik ve çevresel verilerin gözlenmesi ve değerlendirilmesinde küreselleşme hedeflenmektedir.

MED-HYCOS Projesi, Türkiye'nin taraf olması sözkonusu olan "Akdeniz Su Şartı" nın uygulaması aşamasında veri tabanı oluşturacak nitelikte bir projedir.

MED-HYCOS Projesi'nde, Karadeniz'in hidrolojik yönden Akdeniz'in ayrılmaz bir parçası oluşu göz önüne alınarak Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin de projeye dahil edilmelerine karar verilmittir.

Türkiye, sınıraşan sulardan Meriç ve Asi'de mansap ülkesi, Çoruh'da ise memba ülkesi konumundadır. Özellikle uluslararası suların kullanımı ve kirliliğinin sıkça gündeme geldiği günümüzde projede aktif olarak rol almakda fayda görülmektedir. Çoruh Nehri Havzası 'nda sadece enerji amaçlı projeler planlandığından aşırı su tüketimi ve kirlenme beklenmemekle birlikte projenin ileri aşamalarında mansaba yapacağı çevresel etkiler gündeme gelebilecektir.

Uluslararası anlaşmalardan doğan yükümlülükler nedeniyle Türkiye'nin bu bölgesel projeye katılmaması zaten beklenemezdi. Kaldı ki, katılmamış olsa bile bu durum, komşu ülkelerin katılımını ve kendi topraklarındaki istasyonları uluslararası gözlem sistemine bağlamalarını önlemeyecek, mansapta yapılacak otomatik gözlemlerle ve bölgenin bir bütün olarak ele alınıp değerlendirilmesi ile memba koşulları belirlenebilecektir.

Projeye katılan ülkeler, kendi belirleyecekleri akım gözlem istasyonlarının inşaası, bakımı ve işletilmesinden sorumludur. İstasyonların elektronik aletlerle donanımı, bilgi iletişimini yapacak ekipman ve konu ile ilgili teknik personelin eğitimi Dünya Bankası ve projeyi destekleyen ülkelerce temin edilecek ve üye ülkelere hibe olarak verilecektir. Türkiye'nin bu bölgesel projede yeralması ile ulusal hidro-meteorolojik gözlem ağımızın modernizasyonuna maddi yönden ve özellikle teknik açıdan destek sağlanacağı muhakkaktır.

MED-HYCOS Projesi'nde Son Durum

MED-HYCOS Projesi'ni gerçekleştirme programında 5 temel amaç belirlenmittir

Listede sıralanan konulardan son husus, bütünüyle WMO'nun sorumluluğunda; diğer hedeflerin ise proje merkezi PRC (Pilot Regional Centre) tarafından üye ülkelerin katılımıyla oluşturulan Bölgesel Çalışma Grupları (RTF) tarafından gerçekleştirilmesi planlanmıştır.

Bölgesel gözlem ağınının oluşturulması amacıyla ilk aşamada 30 adet DCP bölge ülkelerine dağıtılmıştır. Proje fonundan yaklaşık 60 000 Dolar değerinde 2 adet DCP hibe olarak ülkemize gönderilmiştir. DCP’lerin sayısının ilerideki günlerde artması beklenmektedir.

DCP'lerden biri Meriç Nehri üzerindeki 01-03 nolu AGİ'nin olduğu yerde; diğeri ise Ceyhan Nehri üzerinde bulunan 2004 nolu AGİ'nin olduğu yerde konuşlandırılmış olup, herikisi de aktif olarak çalışır durumdadırlar.

MED-HYCOS Projesi'nin ikinci aşaması bölgesel bazda bir veri tabanının oluşturulmasıdır. Bu aşama ile ilgili çalışmalar son şeklini almak üzeredir.

MED-HYCOS Verilerine Erişim (Verilerin Internet üzerinden alınmasıyla ilgili bilgiler  Etüd ve Plan Dairesi Başkanlığı yetkilisinden alınabilir.)

MED-HYCOS Projesi ile ilgili daha ayrıntılı bilgiler "www.rio.net/medhycos" adresinden edinilebilir.